وزە و ئاو دوو فاکتەری گرنگی دەسەڵات لە جیهاندا و
کوردستان دەکەوێتە کوێی ئەم فاکتەرانەوە
د. مەدیحە سۆفی
هاوسەرۆکی ڕێکخراوی سەوزی ئەوروپی - کوردستانی
کورتەیەك لە بابەتەکە :
(
ئەوەی لە کوردستان کەمە، کەسێکی وەکو ( لی کوان یۆ ) یە کە بە چل ساڵ سەنغافورەی کردە وڵاتێك ڕکابەری وڵاتە پێشکەوتووەکان بکاتت و پێی بوترێت سویسرای ئاسیا، بەرزترین ئاستی پەروەردە و بانكی هەبێت، زۆرترین بەشی بودجەی بۆ بواری توێژینەوە بێت، بێ ئەوەی یەك سامانی ژێر خاکی هەبێت، ئەوەی هەیبوو پشت بەستن بوو بە زانست و عەقڵ، کارکردن بوو بۆ فەراهەمکردنی ژیانێکی شیاو بۆ هاوڵاتی، کارکردن بوو لەسەر بنیاتنانی پتەوی نیشتیمان و خۆڕاگری و وێناکردنی سیمای پشت بەخۆبەستن بە سامانی مرۆیی، ئەو سامانی مرۆییەی لە باشور بووەتە بارێکی بێزار بۆ دەسەڵات ، ٢٥ ساڵ لە بەرەو دواوەچوونی ڕەوڕەوەی ژیان و عەقڵ و بووچوون و ئینتیما لە هەرێمێك کە چەترێکی لێڵ بەڕێوەی دەبات)

بەشی شەشەم
هەر کە دەچیتە نیو بازنەی دونیای دەرەوە و پلیکانەی گۆڕان و پێشهاتە پلان بۆداڕێژراوەکانی و چۆنیەتی گەشە وپێشکەوتنەکانی شیدەکەیتەوە، دەبینین زۆربەی ئەو وڵاتانەی کە شیاوی ئەوەن، مرۆڤ وەکو بوونی بنەمای مرۆڤایەتی بتوانن تیایدا بژین، ئەو وڵاتانەن کە کە حوکمی مرۆڤایەتی دەکەن و هاوڵاتی تیایدا دەنگ و ڕەنگ و ماف و ئەرکی هەیە و دەستوریش لەسەر بناغەی ئەرك و ماف و سەروەری دادگا و پاراستنی هەیبەت و جێگیربونی سایکۆلۆجی هاوڵاتی و زۆر بڕگەی دیکەی تایبەت دەنووسرێتەوە و پشت بە، کۆچکەی دابینکردنی مافی تاك لە داهاتی دەوڵەت و دادپەروەری و لانەدان لەسەر بنەما سەرەکیەکانی پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ و نیشتیمانی، دەبەستێت، واتە مرۆڤ لەو وڵاتانەدا کەڕامەتی پارێزراو و هەموو وەك یەك پابەندی دەسەڵاتی تەشریعی و جێبەجێکردن و داد دەبێت.
ئەو وڵاتانەش کە هیچ پێگەیەکی بۆ یەکسانی و مافی مرۆڤ تیادا نەڕەخساوە و نەگونجاوە و دەستور هەر کاغەزە و داد ترسنۆك و جێبەجێکار ملکەچ بێت، تیایدا هاوڵاتی ئاسایی دەخرێتە نێو بەردئاشی قوربانیەوەو زۆر کەمتر لە چەمکی مرۆڤ وەکو مرۆڤ ڕیزبەند دەکرێ، ئەگەر وڵاتی نیجیریا لە کیشوەری ئەفریقا وەکو نمونە بهێنینەوە، زۆر لایەنی لەیەکچووی لەگەڵ هەرێمەکەی ئێمەدا تێدایە.
نێجیریا وڵاتێکی دەوڵەمەند لە نەوت و غازی سروشتی، یەکەم بەرهەمهێنەری غازە لەو کیشوەرە، ڕێژەی ناردنەدەرەوەی نەوت لەو وڵاتە لەساڵی ٢٠١١ نزیکەی ٢،٥ملیۆن بەرمیل بوو و دوانزەهەمین وڵاتی دونیا و یەکەمین وڵاتی ئەفریقا بوو لە بەرهەمهێنانی نەوتدا، کەچی ٧٠% ی بژێوی دانیشتوانی ئەو وڵاتە ناگاتە بڕی ١،٢ دولار لە ڕۆژێکدا کە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن کەس لە دانیشتوانی ئەو وڵاتە دەگرێتەوە، جگە لەوەی سێ یەکی ئەو وڵاتە نەخوێندەوارن، داهاتی ئەو نیشتیمانە بەهۆی گەندەڵی و قۆرخکردنی سامانی نەتەوەییەوە، تەنها خزمەتی بە چینی دەسەڵاتدار و حوکمڕانی ئەو ڵاتە کردووە، ئەوانەشی کە بە کشتوکاڵەوە سەرقاڵ بوون، بە هۆی پیسبوونی خاك و ئاوی ئەو وڵاتە و بەهەند وەرنەگرتنی پاراستنی ژینگەوە کە بووە هۆی نالەباری زەویە کشتوکاڵیەکان، ناتوانن بژێوی خۆیان دابین بکەن.
وەك کاردانەوەیەك بەرامبەر ئەم نادادپەروەری و برسێتی و ئەژمارنەکردنەی بارودۆخی خراپی خەڵك، بزوتنەوەیەکی ڕادیکاڵ لە دەلتای نێجیریا دروست بوو بۆ هێرشکردنەسەر لولەی نەوت و پاڵاوگە و سێکتەری وزە و سەرجەم پرۆژەکانی هەناردنەدەرەوەی نەوت و غاز، کە ئاسایشی نێوخۆی نائارام کرد و داواکاریەکانیان بریتی بوو لە ئاوڕدانەوە لە خەڵکی هەژار و بەرکەوتنیان لەو سامانە زۆرەی ژێر خاکی خۆیان.
بۆیە ڕێکنەکەوتنی هەرێم لەگەڵ بەغدا لەسەر نەوت، کرۆکەکەی لە پێناوی ئابووری سەربەخۆ و خۆئامادەکردن نەبوو بۆ کێشانی سنووری سوور، بەڵکو بۆ واڵابوونی دەرگای مامەڵەکردن بوو لەگەڵ چەند و چۆنی ئاودیوکردنی بەرەو تورکیا و پەیڕوکردنی پلان و ڕایەڵی داڕێژانی پلانەکانی تورکیا، بێ منەتی تورکیا و خستنی فرۆکەی ڕوسی، لەکاتێکدا دابینکردنی وزەی تورکیا ٤٠% ی پشتی بە غازی ڕوسیا دەبەست، هەر لەسەر مسۆگەرکردنی وزەی بەلاشی هەرێم بوو، پشتکردن لە بەغدا و ڕووکردن لە تورکیا لەسەر پێوانەی نەك هەر برسیکردنی خەڵك، بەڵكو لەسەر پێوانەی ڕادەستکردنی هەموو هەرێم بوو بە تورکیا، بۆ قۆرخکردنی سامانی سەرخاك و ژێر خاکی کوردستان و لێدانی کوردی باکور و ڕۆژئاوا.
لە هەرێمێکدا کە هەناردەی نەوت و غازی هەبێ و گەورەترین کۆمپانیای جیهانی بۆ دۆزینەوەی چاڵەنەوت و غاز لەسەر خاکەکەی کار بکات و بەتەلارە بەرز و واڵاکانیەوە خۆی نمایش بکات و لاسایی پرۆژەکانی دوبەی بکاتەوە، بۆ دەبێ خەڵکەکەی ئەوەندە لە ژێر باری هەژاریدا بناڵێنێ، گەنجی خەون بە ژیانەوە ببینێ، بۆ دەبێت دانیشتوانی هەرێمێك خاوەنی گەنجینەی سروشتی بێت و لە چاوەڕوانی گۆدۆ و بە خەیاڵی موچەیەکەوە دەستبەرداری هەموو شت ببێت، ئەگەر خۆی ڕادەستی ئاکەپە نەکردبێت، سنوورێك لەشەڕ و پڕ لە پێشمەرگەی ماندوو و برسی و خاوەن ماڵ مناڵی نەدار.
ئەوەی لە کوردستان کەمە، کەسێکی وەکو ( لی کوان یۆ ) یە کە بە چل ساڵ سەنغافورەی کردە وڵاتێك ڕکابەری وڵاتە پێشکەوتووەکان بێت و پێی بوترێت سویسرای ئاسیا، بەرزترین ئاستی پەروەردە و بانكی هەبێت، زۆرترین بەشی بودجەی بۆ بواری توێژینەوە بێت، بێ ئەوەی یەك سامانی ژێر خاکی هەبێت، ئەوەی هەیبوو پشت بەستن بوو بە زانست و عەقڵ، کارکردن بوو بۆ فەراهەمکردنی ژیانێکی شیاو بۆ هاوڵاتی، کارکردن بوو لەسەر بنیاتنانی پتەوی نیشتیمان و خۆڕاگری و وێناکردنی سیمای پشت بەخۆبەستن و سامانی مرۆیی، ئەو سامانی مرۆییەی لە باشور بووەتە بارێکی بێزار بۆ دەسەڵات ، ٢٥ ساڵ لە بەرەو دواوەچوونی ڕەوڕەوەی ژیان و عەقڵ و بووچوون و ئینتیما لە هەرێمێك کە چەترێکی لێڵ بەڕێوەی دەبات.

مقالات

Default Image

المستقبل للدول غير المتقاعسة مناخياً

المصادقة على اتفاقية باريس حول تغيّر المناخ تؤشّر إلى عصر جديد، تحكمه قواعد مختلفة عما كان سائداً من قبل. قبل مؤتمر باريس العام الماضي، كان البعض يراهن على أن الاتفاق لن يحصل، والنتيجة كانت توقيع مئتي دولة، بما فيها الملوثان الأكبران الولايات المتحدة والصين.…

دستور اقليم كردستان باللغة الكردية

الإعلان العالمي لحقوق الإنسان

دستور اقليم كردستان باللغة العربية

Go to top