ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ماوەی چوارسەد ساڵ لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو، پاش ڕوخانی ئیمپڕاتوریەتی عوسمانی و پاش ئەوەی ئەو گۆرانە جیۆپۆلیتیکەی لە ناوچەکەدا ڕوویدا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەر جێ سەرنجی ڕۆژئاوا بوو بە تایبەت فەڕەنسا و بەڕیتانیا، لە نامەیەکی نهێنی نێوان دوو دیپلۆماتی فەڕەنسی و بەڕیتانی مارك سایکس و جۆرج بیکۆ بۆ گەیشتن بە بەرژەوەندیە درێژخایەنەکانی خۆیان و پاراستنی نهێنی ئەو بەرژەوەندیە، باس لە دابەشبوونی ئەو ناوچەیە دەکەن بەسەر فەڕەنسا و بەڕیتانیادا، ئەوەبوو سوریا و لوبنان کەوتنە ژێر ئینتیدابی فەڕەنساوە و عیراق و کوێت و فەڵەستینیش کەوتنە ژێر ئینتیدابی بەڕیتانیاوە
هۆکاری سەرەکی و گرنگ بۆ بەرژەوەندی ئەو زلهێزانە بۆ ئەو کاتە و هەتا ئێستاش، بوونی وزەیە لەو ناوچانە، کە نزیکەی ٦٦% ی هەموو وزەی جیهانی تێدا کۆبووەتەوە، هەر لە ساڵی سیەکانەوە ئەمریکا کۆمپانیاکانی بەرەو عیڕاق و سعودیە نارد و جێگیر کرد، پەیڕەوکردنی سیاسەتی ئەمریکاش بەرامبەر وڵاتانی خاوەن وزە تەنها دوو کۆڵەکەی هەیە، یەکەم : دەستکەوتنی وزە و دابینکردنی کەرەستەی خاو بۆ خۆیان و بەردەوامی ئاسایشی نیشتیمانی و نەتەوەیی و مانەوەیان لە ڕیزبەندی یەکەمی ئابووری جیهان لە ئاستی بەرهەمهێنانی چەك و پەرەپێدانی پیشەسازی و پاشان سەقامگیرکردنی دەسەڵات، دووەم : هاوڕابن لە پاراستنی سنوور و بوونی دەوڵەتی ئیسرائیل و دژایەتی نەکردنی، لێرەدا یەکێتی نەتەوەیی عەرەبی دەکوژێتەوە، یەکێتیەك دروستدەبێت کە لە پێناوی پاراستن و بەردەوامیدان بە بەرژەوەندی ڕۆژئاوا و بەتایبەتی پەیڕەوکردنی داڕێژانی بەرنامەی ئەمریکاو ئیسرائیلدا و هاوتاو هاوسەنگ لەگەڵ هاوپەیمانێتی ڕۆژئاوا دەچەسپێ، سەنتەری ئەو یەکێتی و یەکگرتنەش دەسکەوتی وزە و جێگیرکردنی دەسەڵاتی سەربازی دژ بە بلۆکی بەرامبەرە.
تورکیا وەکو تەنها دەوڵەت لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ساڵی ١٩٥٢ وە ئەندامی ناتۆیە، یەکێکە لەو وڵاتانەی هەر زوو ئیمزای دانپیدانانی دەوڵەتی ئیسرائیلی کرد، هەر زوو پاش ساڵێك لە دروستبوونیەوە، جگە لەوەی هەوڵی لە مێژینەی تورکیا بۆ هاتنەنێو یەکێتی ئەوروپا، کە تا ئەم ساتە هیچ دەرئەنجامێکی پۆزێتیڤی نەبووە، بەڵام لە لایەکەوە ئەگەرچی یەکێتی ئەوروپا مەرجی خۆی هەیە بەرامبەر ئەندامێتی تورکیا کە بێ هیوایە لە بەدیهێنانی، بەڵام لاوازیش بەرامبەر سیاسەتی تورکیا دەنوێنێ، لەلایەکیترەوە لەوەتەی گاز و نەوت لە هەرێمی کوردستان دۆزراوەتەوە ( پاشان ڕوونکردنەوەی لەسەر دەدەین ) تورکیا ئەوەندە پابەندی مەرجەکانی یەکێتی ئەوروپا نیە کە لە ساڵی ١٩٦٣ داواکاری پێشکەش کردووە.
تورکیا خاوەنی وزە نیە، چاڵی گەورەی نەتی تێدا نیە، لەگەڵ ئەوەشدا چەندەها پاڵاوگەی سەرەکی نەوتی تێدایە، شوێنە ستراتیژیەکەی لە جوگرافیای ناوچەکەدا بۆ گوازتنەوەی وزە لە ئاسیای ناوەڕاست ( ئازربایجان و کازاخستان ) و ڕوسیاوە بەرەو ئەوروپا زۆر گرنگە، ئەو هێڵانەی لە دەریای قەزوینەوە کە نەوت و گازی ئەو وڵاتانە بەرەو کەناری دەریای ناوەڕاست و پاشان بەرەو ئەوروپا دەگوازێتەوە زۆربەی بە نێو خاکی تورکیاوە تێپەڕ دەبێت.
ئەو هێڵە ستراتیژیانەی نەوت دەگوازنەوە بریتین لە :
1. هێڵی باکو- تفلیس – سوپسوا، کە لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن ئەمریکاوە بۆ بەربەرەکانی هێڵەکانی وزەی ڕوسیا دروستکرا.
2. هێڵی باکو- تفلیس – جیهان، ئەم هێڵە لە ساڵی ٢٠٠٥ وە کەوتووەتە کار و نەوت بەرەو کەناری دەریای سپی لە تورکیا دەگوێزێتەوە و بە دەریای ڕەشدا تێناپەڕێت.
ئەو ‌هێڵانەی لە دەریای قەزوینەوە گاز دەگوێزنەوە بەرەو ئەوروپا، هەر بە نێو تورکیادا و بەتەنگەی بۆسپۆڕوسدا تێپەڕ دەبن، هێڵێکی نوێ کە پێی دەڵێن هێڵی نابوکۆ ( کە هێشتا تەواو نەبووە ) بڕیار وایە بە تەنگەی دەردەنێلەوە بەرەو دەریاچەی ئیجە و پاشان بەرەو ئەوروپا بڕوات، سەرەتای بیرۆکەی پرۆژەی نابوکۆ دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٢ لە نێوان چەند کۆمپانیایەکی گەورەی وزەی چەند وڵاتێك لەوانە نەمسا وتورکیا وهەنگاریا وڕومانیا وبولگاریا دەستپێکرا، مەبەست لەم پرۆژەیە گەیاندنی یەدەگی گازی سروشتی لە سەنتەری ئاسیاوە ( بەتایبەت گازی تورکمنستان کە چوارەمین یەدەگی گازی سروشتیە لە جیهاندا) بەنێو دەریاچەی قەزوین وبەرەو ئەوروپا، ئامانجی ئەم پرۆژەیە زیاتر پشتکردن بوو لە ڕوسیا و پشت نەبەستن و پشتگوێ خستنی گازی ڕوسیا و تێپەڕنەبوونی هێڵەکانیش بە نێو خاکی ڕوسیادا، تەواونەکردنی ئەم پرۆژەیە بۆ هۆکاری زۆر دەگەڕێتەوە لەوانە گرژی نێوان ئێران وئەمریکا بەهۆی پیتاندنی یوڕانیۆم وبڕواپێنەکراوی ئێران لەسەر وەستاندنی ئەو پرۆژەی ئەتۆمە، چونکە بوونی ئەو گرژیە گوازتنەوەی گازی ئێران بە هێڵی نابوکۆدا قەدەغە دەکات، هەر کاتێك ئەمریکا لەم گومانانە سارد ببێتەوە و دەرفەتی تێپەڕبوونی گاز و نەوتی عیڕاق هەبێت، ئەم هێڵە ستراتیژیە تەواو دەکرێ.
لێرەدا سیاسەتی تورکیا ئاڵۆزی بەخۆیەوە دەبینێت، لەلایەکەوە ئێران لە سەدا سی ٣٠% ی پێداویستی گازی تورکیای پڕکردووەتەوە وبەشێکی دیکەی بە دابینکردنی گازی ڕوسیا دەکرێت، بۆیە تا ئێستا تورکیا دەستی لەژێر باری ئێران و ڕوسیاو سەنتەری ئاسیایە بۆ بەڕێوەبردنی پێداویستیەکانی و لەلایەکیترەوە سیاسەتی دەرەوەی شێواو و ناجێگیرە، سیاسەتی نێوخۆییش هەر شڵەژاو ونائارامە و دەیەوێ بەزەبروزەنگ دەمکوتی شۆڕشی کورد بکات، کورد لێرەدا بووەتە سەنگ و خاوەن بڕیاری سبەینێیە بۆ بەرژەوەندی زلهێزەکان، ئەگەر بزانێ چۆن هاوکێشەکە تەواو دەکات، بەڵام گٶڕانەکانی ئەمڕۆ زۆر خێراتر و زۆر بەپەلە تێپەڕ دەبن لەچاو بۆچوونەکاندا، بوونی گاز و نەوتی کوردستان یاری نێو گۆڕەپانەکەی گۆڕی و تورکیای بێ منەت کرد لە بەرنامە و وابەستەیی بە مەرجەکانی یەکێتی ئەوروپاوە و بە دەوروپشتەوە، لەلایەکیترەوە پلانەکانی تورکیا هەڕەمەکی وبێ ئاگا جێبەجێ ناکرێ و پرسی ئەمریکای لەسەرە، تا ئێستاش ئەو گەمەیەی تورکیا لەوناوچەیە دەیکا، بۆ دابینکردنی وزەی کوردستانە بۆ پرۆژەکانی و جێگرتنەوەی گازی ڕوسیایە، بەڵام ئەوەی دەبینرێ لەلایەن تورکیاوە لە چوارچێوەی گرێبەست و کڕین و فرۆشتن نیە ئەوەندەی لە چوارچێوەی خاوەندارێتی چاڵە نەوت و گازەکانەوە دەبینرێت.
مەدیحە سۆفی
ئەڵمانیا

مقالات

Default Image

المستقبل للدول غير المتقاعسة مناخياً

المصادقة على اتفاقية باريس حول تغيّر المناخ تؤشّر إلى عصر جديد، تحكمه قواعد مختلفة عما كان سائداً من قبل. قبل مؤتمر باريس العام الماضي، كان البعض يراهن على أن الاتفاق لن يحصل، والنتيجة كانت توقيع مئتي دولة، بما فيها الملوثان الأكبران الولايات المتحدة والصين.…

دستور اقليم كردستان باللغة الكردية

الإعلان العالمي لحقوق الإنسان

دستور اقليم كردستان باللغة العربية

Go to top